در مقاله گذشته، بانکداری الکترونيکی را تعريف نموديم و بيان کرديم که پديده تجارت الکترونيکی، امری جدانشدنی از بحث بانکداری الکترونيکی است. همچنين در مورد بانکداری الکترونيکی از نگاه صندوق بين‌المللی پول
 (International Monetary Fund) بحث نموديم و اهميت و جايگاه اين نوع بانکداری را برشمرديم.
علاوه بر آن، بيان نموديم که پرداخت الکترونيکی (E-Payment)، به عنوان يکی از قابليت‌های برجسته بانکداری الکترونيکی، از اهميت ويژه‌ای برخوردار است.
همچنين در مورد Credit Card، Debit Card، E-Cheque، EBPP، EDI، EFT و SWIFT بحث نموديم و در مورد هر کدام از آنها توضيح داديم.
در انتهای مقاله شماره گذشته نيز بيان کرديم که تنوع در روش های ارسال دستور پرداخت، از مزايای مهمی است که منابع گوناگون برای بانکداری الکترونيکی ذکر می‌کنند و انواع مهم آن را نيز برشمرديم.
در اين شماره می‌خواهيم در مورد شاخه های بانک‌داری الکترونيکی و مزايای آن به بحث بپردازيم و همچنين در مورد تاريخچه و همچنين طبقه‌بندی پرداخت‌ الکترونيکی، جزئيات بيشتری را بيان کنيم.
 
شاخه‌های بانکداری الکترونيکی
شاخه‌های گوناگون بانکداری الکترونيکی را می‌توان در هفت مورد، به شرح ذيل، خلاصه نمود:
• بانکداری اينترنتی
• بانکداری مبتنی بر دستگاه‌های(ATM (Automatic Teller Machine
• بانکداری مبتنی بر شعب الکترونيکی
• بانکداری مبتنی بر پايانه‌های فروش (POS: Point of sale)
• بانکداری مبتنی بر تلفن ثابت
• بانکداری همراه (بانکداری مبتنی بر تلفن همراه و تکنولوژی‌های وابسته از قبيل SMS)
• بانکداری مبتنی بر دستگاه‌های فکس (Fax Machines)

مزايای استفاده از بانکداری الکترونيکی
برای بانکداری الکترونيکی، مزايای بسياری قابل شمارش است. اين مزايا به دو دسته عمده تقسيم می‌شوند.

الف ـ مشتريان
مشتريان بانک‌ها، با استفاده از خدمات بانکداری الکترونيکی، می‌توانند از مزايای زير بهره‌مند شوند:
صرفه‌جويی در زمان :با استفاده از خدمات بانکداری الکترونيکی، مي‌توان عمليات بانکی را بدون نياز به حضور فيزيکی در داخل شعبه انجام داد.
امکان دريافت خدمات در تمامی اوقات شبانه‌روز: بانکداری الکترونيکی در تمام اوقات شبانه روز و در تمامی روزهای هفته، بدون تعطيلی، قابل انجام است. مشتريان در هر ساعتی از شبانه‌روز که مايل باشند می‌توانند به خدمات دسترسی پيدا کنند و محدوديتی از لحاظ ساعات و روزهای کاری ندارند.
صرفه‌جويی در هزينه‌ها : مشتريان، به علت عدم نياز به حضور فيزيکی در محل شعبه، می‌توانند در هزينه‌های خود صرفه‌جويی نمايند. در اين زمينه، به عنوان نمونه، می‌توان به صرفه‌جويی در هزينه‌های رفت و آمد به محل شعبه را اشاره نمود.
امکان دسترسی به روش‌های متعدد دريافت خدمات : همانگونه که بيان شد، بانکداری الکترونيکی دارای شاخه‌های متعددی است و مشتريان امکان دسترسی به سرويس‌هايي را دارند که متناسب‌تر با نياز آنها می‌باشد.

ب ـ بانک‌ها و موسسات مالی
بانک‌ها و موسسات مالی نيز با استفاده از سيستم‌های بانکداری الکترونيکی، می‌توانند از مزايای ذيل بهره‌مند شوند:
گسترش محدوده جغرافيايی محل فعاليت :به علت عدم وجود محدوديت مکانی در بحث بانکداری الکترونيکی، بانک‌ها و موسسات مالی می‌توانند به گسترش محدوده فعاليت خود، فارغ از محدوديت‌های جغرافيايی بپردازند.
ايجاد فرصت برای يافتن بازارها و مشتريان جديد : عدم وجود محدوديت مکانی، موجب خواهد شد که بانک‌ها و موسسات مالی بتوانند در برنامه‌های‌ کاری خود، يافتن بازارهای هدف نو و مشتريان جديد را مورد توجه قرار داده و دامنه فعاليت‌های خود را گسترش دهند.
حفظ مشتريان بدون نگرانی در مورد تغييرات مکانی شعب : عدم نگرانی در مورد تغيير مکان شعب و يا ادغام شعب، از ديگر مزايای بانکداری الکترونيکی برای بانک‌ها و موسسات مالی است.
به وجود آمدن افق‌های جديد برای رقابت : خدمات متنوع بانکداری الکترونيکی، امکان رقابت بين بانک‌ها و موسسات مالی را بيشتر کرده است و افق‌های جديدی را در اين زمينه نمايان می‌کند. طبيعی است که هر بانک يا موسسه مالی که بتواند خدمات بهتر و موثرتری را به مشتريان ارائه نمايد، می‌تواند رضايت بيشتری را کسب کرده و سهم بيشتری از بازار هدف را در اختيار داشته باشد.
صرفه‌جويی در هزينه‌ها : استفاده از خدمات بانکداری الکترونيکی، نياز مشتريان به حضور فيزيکی در محل شعب را کمتر کرده است و طبيعتا نياز بانک‌ها و موسسات مالی به ايجاد شعب جديد، کمتر خواهد بود. علاوه بر آن، نياز شعب به متصديان امور بانکی جهت پاسخگويی به مراجعه‌کنندگان نيز کمتر خواهد شد.

موسسه تحقيقاتی Data Monitor از معتبرترين منابع انتشار آمار و اطلاعات مرتبط با امور تجاری است و همچنين به ارائه تجزيه و تحليل‌های گوناگون و معتبر در زمينه امور بازرگانی و بانکداری می‌پردازد. در تحقيقی که دفاتر اين موسسه در نيويورک، لندن، توکيو و سيدنی در انجام آن مشارکت داشته‌اند، اعلام شده است که مي‌توان مزايای بانکداری الکترونيکی برای بانک‌ها و موسسات مالی را در سه گروه زير تقسيم‌بندی نمود:

مزايای کوتاه‌مدت
ـ نگهداری مشتريان بالفعل و جذب مشتريان بالقوه
ـ امکان رقابت گسترده‌تر در بازارهای هدف

مزايای ميان مدت
ـ يکپارچه‌سازی روش‌های ارائه خدمات و امکان ايجاد سيستم متمرکز
ـ مديريت بهينه اطلاعات
ـ امکان پردازش معاملات با سرعت، سهولت و دقت بيشتر

مزايای بلند مدت
ـ امکان تعريف بازارهای هدف جديد
ـ صرفه‌جويی در هزينه‌های مرتبط با گسترش فيزيکی بانک يا موسسه مالی در آينده
ـ استفاده از آمار و اطلاعات بدست آمده در سنوات ماضی جهت شناخت بهتر مشتريان و نيازهای آنان برای سياست‌گذاری‌های آينده

به گزارش Data Monitor، تعداد استفاده‌کنندگان از خدمات بانکداری الکترونيکی در ده کشور اروپايي فرانسه، آلمان، انگلستان، اسپانيا، سوئيس، سوئد، هلند، بلژيک، لوکزامبورگ و نروژ در سال 1999 در حدود پنج ميليون نفر بوده است و اين رقم در سال 2004 به حدود بيست و پنج ميليون نفر رسيده است. Data Monitor بيان می‌دارد که در سال 2006، بيش از 75 درصد از شرکت‌های فعال در کشورهای توسعه‌يافته (Developed Countries)، از خدمات بانکداری الکترونيکی استفاده نموده‌اند.
آمار استفاده‌کنندگان از بانکداری الکترونيکی در سطح جهان، در طی سال‌های 2000 تا 2004 را می‌توانيد در شکل يک ملاحظه نماييد.

شکل 1: آمار استفاده‌کنندگان از بانکداری الکترونيکی در سطح جهان

همانگونه که ملاحظه می‌شود، بانکداری الکترونيکی با شتابی بسيار بالا در حال گسترش در نقاط مختلف جهان بوده و تعداد کاربران اين نوع بانکداری به صورت تصاعدی در حال افزايش است.
در تحقيقي که در سال 2007 از سوي دانشگاه استنفورد (Stanford University) منتشر شد، آمده است که حدود دوازده درصد از کاربران اينترنت از خدمات بانکداری الکترونيکی استفاده نموده‌اند. نحوه استفاده کاربران از امکانات اينترنت، به تفکيک نوع فعاليت را می‌توانيد در شکل دو مشاهده نماييد.

شکل 2: درصد استفاده کاربران از اينترنت به تفکيک نوع فعاليت

 پرداخت الکترونيکی، طبقه‌بندی و تاريخچه آن
شايد بتوان تاريخ شروع پرداخت الکترونيکی را سال 1918 دانست، زمانی که بانک‌های فدرال رزرو آمريکا (Federal Reserve) به انتقال وجوه مالی از طريق خطوط تلگراف می‌پرداختند.
با ابداع کامپيوتر و همچنين توسعه خطوط مخابراتی،  اين نوع پرداخت وارد مرحله جديدی شد. پرداخت الکترونيکی به ويژه در نيمه دوم قرن بيستم مورد توجه روزافزون کشورهای توسعه يافته و کشورهای در حال توسعه (Developing Countries) قرار گرفت و زيرساخت‌ها و امکانات لازم گسترش يافت.

پرداخت‌های الکترونيکی را می‌توان به دو دسته عمده تقسيم نمود:
ـ سامانه‌های پرداخت‌های کلان
ـ سامانه‌های پرداخت‌های خرد

سامانه‌های پرداخت الکترونيکی، مفهومی جديد به نام پول الکترونيکی (E-Money) را مطرح کرده و بويژه در ارتباط با سامانه‌های پرداخت‌های خرد، مفهومی با عنوان کيف پول الکترونيکی را مطرح نموده است.
امروزه، اين سامانه‌ها، گردش جديدی از پول و ارز را از طريق اينترنت و ساير روش‌های پرداخت الکترونيکی و از طريق سيستم‌های رايانه‌ای، خطوط مخابراتی و همچنين امواج الکتريکی و الکترومغناطيسی پديد آورده‌اند.
لازم به ذکر است که با تمامی پيشرفتی که اين زمينه در سطح جهان حاصل شده است، منابع معتبر بيان می‌نمايند که اين مفهوم جديد از پرداخت، هنوز در مراحل اوليه گسترش و پيشرفت قرار دارد و به صوت بالقوه دارای پتانسيل‌های بالايي برای توسعه‌های آينده است. روند شتابان افزايش کاربران اين روش پرداخت در سطح جهان نيز تائيد‌کننده اين مطلب است.

خصوصيات سامانه‌های پرداخت به صورت الکترونيکی
سامانه‌های پرداخت الکترونيکی برای عملکرد بهينه، قابل اتکاء، مطمئن و ايمن بايد دارای خصوصياتی به شرح زير باشند.

امنيت
سيستم‌های پرداخت بايد دارای امنيت کافی در مقابل دسترسی‌های غيرمجاز باشند. سيستم‌ها بايد به گونه‌ای طراحی شود که حداکثر ايمنی را در برابر نفوذگران و افراد غيرمجاز فراهم آورند.

ثبت دقيق کليه تراکنش‌ها (Transaction)
سيستم بايد بتواند کليه عمليات مالی را به صورت دقيق ثبت نمايد، به گونه‌ای که هر زمانی که نياز باشد، امکان بررسی، رديابی، تصحيح خطاهای احتمالی و رفع مغايرت‌ها وجود داشته باشد.

قابليت اتکا
سيستم بايد به گونه‌ای طراحی شود که در صورت بروز مشکلات سخت‌افزاری يا نرم‌افزاری و حتی در صورت قطع برق، کاربران وجهی را از دست ندهند و استحکام سيستم دچار خدشه نشود. در اين زمينه بيان می‌شود که طراحی سيستم بايد به گونه‌ای باشد که کل سامانه در حد بالايی از مصونيت از خطا (Fault Resistant) باشد.

عدم امکان تکذيب
يک سيستم پرداخت مطمئن، کليه طرف‌های معامله را موظف به انجام تعهدات می‌نمايد، به گونه‌ای که هيچ يک از طرف‌های معامله نمی‌توانند وجود تعهدات را انکار نمايد و يا اصل انجام معامله را تکذيب نمايد يا از انجام تعهدات قانونی خود بگريزد.

در مقاله آينده در مورد پول الکترونيکی و ويژگی‌های آن به بحث خواهيم پرداخت و بانکداری همراه را مورد بررسی قرار خواهيم داد.