در طی پنج شماره گذشته، به بحث در مورد تجارت الکترونيکی پرداختيم و جوانب و ارکان مختلف آن را مورد بررسی قرار داديم. از اين شماره می‌خواهيم به بررسی بانکداری الکترونيکی بپردازيم.
بانکداری الکترونيکی از مباحث نسبتاً جديدی است که در مدت زمان کمی توانسته جايگاه مهمی برای خود پيدا کند؛ به گونه‌ای که تصور سيستم بانکداری امروزی، بدون بانکداری الکترونيکی، بسيار مشکل و تقريباً غير ممکن است.
بنا به نظر بسياري از منابع معتبر، پديده تجارت الکترونيکی، امری جدانشدنی از بحث بانکداری الکترونيکی است. برخی از اين منابع، از جمله صندوق بين المللی پول
 (International Monetary Fund)، بانکداری الکترونيکی را به عنوان يکی از زيرشاخه‌های تجارت الکترونيکی طبقه‌بندی و معرفی می‌نمايند.

همانگونه که در شکل 1 ملاحظه می‌نماييد، بانکداری الکترونيکی و پول الکترونيکی هر يک دارای تعاريف خاص خود هستند، که در جای خود در مورد اين دو بحث خواهيم کرد.
به صورت کلی می توان گفت که بانکداری الکترونيکی
 (E-Banking يا Electronic Banking که در منابع مختلف از آن با عناوين
 Online Banking و Internet Banking نيز ياد می‌شود) عبارت است از فراهم آوردن امکانات کامپيوتری برای کارکنان بانک‌ها در جهت افزايش سرعت و بهبود عملکرد آنان در ارائه خدمات بانکی، هم در محل شعبه و هم در فرآيندهای بين شعبه‌ای و بين بانکی، و همچنين ارائه امکانات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری به مشتريان تا بدون نياز به حضور فيزيکی آنان در محل شعبه بانک‌، در تمامی ساعت شبانه روز و در تمامی ايام هفته بتوانند با استفاده از کانال‌های ارتباطی امن، عمليات بانکی خود را انجام دهند.
به بيان ديگر، بانکداری الکترونيکی استفاده از فناوری‌های پيشرفته نرم‌افزاری و سخت‌افزاری مبتنی بر شبکه‌های کامپيوتری و مخابراتی است که برای تبادل منابع و اطلاعات مالی به صورت الکترونيکی به کار گرفته می‌شود.
در يک تعريف ساده‌تر، بانکداری الکترونيکی عبارت از ارائه خدمات بانکی به صورت الکترونيکی و از طريق کانال‌های امن است، بدون آنکه نيازی به حضور فيزيکی مشتری در شعبه بانک باشد.
در کشورهای پيشرفته صنعتی، عمده امور تجاری از جمله مذاکرات بين خريدار و فروشنده، سفارش خريد، تهيه بيمه‌نامه، نقل و انتقال وجوه مالی و همچنين امور گمرکی به صورت الکترونيکی قابل انجام است و در اين راستا، بانکداری الکترونيکی نقشی بسيار کليدی دارد.
در شکل 2 می‌توانيد مقايسه‌ای بين تجارت الکترونيکی و تجارت سنتی و همچنين ارتباطات بين اين دو و همپوشانی آنها را به صورت شماتيک ملاحظه نماييد.

همانگونه که مشاهده می‌نماييد، پرداخت الکترونيکی (E-Payment) يکی از اجزاء مهم تجارت الکترونيکی است.

پرداخت الکترونيکی
پرداخت الکترونيکی به عنوان يکی از قابليت‌های برجسته بانکداری الکترونيکی از اهميت ويژه‌ای برخوردار است. روش‌های مختلفی برای پرداخت الکترونيکی وجود دارد که به برخی از موارد مهم و مطرح اشاره می‌نماييم:

1ـ کارت‌های اعتباری (Credit Card)
کارت‌های اعتباری با توجه به اينکه سال‌های زيادي است که مورد استفاده قرار گرفته‌اند، يکی از شناخته‌شده‌ترين روش‌های پرداخت می‌باشند. امکان استفاده از کارت‌های اعتباری در پايانه‌های فروش (Point Of Sale - POS)، دستگاه‌های
( ATM (Automatic Teller Machine و از طريق اينترنت وجود دارد.
فرآيند استفاده از کارت‌های اعتباری برای پرداخت از طريق وب‌سايت‌های گوناگون خريد اينترنتي را می‌توانيد در شکل 3 ملاحظه نماييد.

بايد دقت نمود که از ارائه اطلاعات مربوط به کارت‌های اعتباری به وب‌سايت‌های ناشناس که اطمينان کافی از صحت عملکرد آنها وجود ندارد، خودداری شود. همچنين بايد در نگهداری کارت‌های اعتباری دقت کافی مبذول داشت.
کارت‌های اعتباری معمولا پلاستيکی و غالباً مطابق با استاندارد ISO 7810 توليد و عرضه می‌شوند. بر اين اساس، ابعاد کارت‌های اعتباری 53.98 × 85.60 ميلي‌متر است. به دليل داشتن استاندارد واحد، امکان استفاده از آن‌ها در دستگاه‌های کارت‌خوان گوناگون و همچنين دستگاه‌های ATM مختلف وجود دارد.
بسياری از بانک‌ها در سراسر جهان، اقدام به پذيرش کارت‌های بانک‌های ديگر می‌نمايند. در برخی از کشورها و بانک‌ها، استفاده از کارت صادر شده توسط يک بانک در بانک ديگر، مشمول کسر کارمزد می‌باشد. در برخی از کشورها و بانک‌ها نيز برای تشويق مشتريان بانک به استفاده از کارت‌های اعتباری، تخفيف‌ها يا جوائز مختلف اهدا می‌شود و يا خدمات خاص ارائه می‌گردد.
تفاوت Credit Card و Debit Card در آن است که به Credit Card، يک خط اعتباری اعطاء شده است و مشتری امکان هزينه کردن تا سقفی مشخص و سپس پرداخت تا يک سقف زمانی معين و يا به اقساط را دارد. معمولا در صورت پرداخت به اقساط، درصدی به عنوان سود و کارمزد توسط بانک دريافت می‌شود. در Debit Card، امکان هزينه کردن تا سقف موجودی حساب وجود دارد (معمولا مبلغی نيز بايد به عنوان مانده در حساب باقی بماند و حساب به صفر نرسد).
به عبارت ساده‌تر، در Credit Card، سقف پرداخت، ميزان تعيين شده اعتبار است و در Debit Card، سقف پرداخت موجودی حساب می‌باشد.
معمولا امکان استفاده از Credit Card به دو صورت Credit يا Debit وجود دارد. به عبارت ديگر، در هر خريد می‌توان به دلخواه انتخاب کرد که پرداخت به صورت Credit يا Debit انجام شود. پس می‌توان از خط اعتباری (Line of Credit) اهدا شده استفاده نمود و يا بدون استفاده از خط اعتباری، پرداخت را با برداشت از موجودی حساب انجام داد. طبيعی است که در صورت در اختيار داشتن Debit Card، امکان پرداخت تنها به صورت Debit وجود دارد، زيرا که به اين کارت‌ها خط اعتباری اعطاء نمی‌شود.

2ـ چک الکترونيکی
يکی ديگر از روش‌های پرداخت الکترونيکی است. در اين روش، فرآيند پرداخت با صدور چک الکترونيکی توسط صاحب حساب آغاز می‌شود و معمولا قبل از ارسال چک الکترونيکی برای دريافت کننده، موجودی حساب توسط بانک کنترل می‌شود. صاحب حساب با دريافت تاييديه بانک مبنی بر امکان پرداخت وجه چک، آن را برای دريافت‌کننده ارسال می‌نمايد و دريافت‌کننده نيز آن را برای بانک خود می‌فرستد تا عمليات کلر انجام گردد. در شکل 4 می‌توانيد فرآيند صدور و وصول چک الکترونيکی را مشاهده نماييد.

نکته قابل توجه آن است که کليه مراحل اين فرآيند به صورت آنلاين قابل انجام است. به عنوان مثال، زمان بين صدور چک تا دريافت تاييديه آن (با توجه به سرعت اتصال، ميزان بار کاری Serverها و توان آنها) می‌تواند در کسری از ثانيه صورت گيرد. قابليت انجام کليه عمليات به صورت الکترونيک وجود دارد و حتی عمليات کلر نيز می‌تواند به صورت الکترونيک  صورت پذيرد (E-Clearing).

3ـ EBPP (پرداخت الکترونيکي قبض‌ها)
فرآيندی برای مشاهده و پرداخت قبوض‌ و صورتحساب‌های مختلف به صورت آنلاين است. با توجه به تعداد زياد قبض‌ها و صورتحساب‌هايي که بايد در طی سال پرداخت شود (همانند قبض‌های مربوط به آب، برق، سوخت، تلفن، تلفن همراه، تلويزيون کابلی، اينترنت و يا اقساط مختلف مانند اقساط وام خريد منزل يا خودرو) اين روش مي‌تواند مناسب باشد. البته هنوز نمی‌توان در مورد مناسب بودن اين روش به صورت قطعی اظهار نظر نمود، چون اين روش پرداخت به علت جديد بودن، هنوز به صورت فراگير و در سطح وسيع به کار گرفته نشده است.
 در اين روش، قبض به صورت الکترونيکی صادر و از طريق اينترنت برای مشترک مربوطه ارسال می‌گردد، مشترک نيز می‌تواند پرداخت قبض را به صورت آنلاين و از طريق اينترنت انجام دهد. اين روش توسط بعضي موسسات مالي در دنيا، به ويژه توسط تعدادی از بانک‌های کانادايی به اجرا درآمده و مورد استقبال کاربران قرار گرفته و مشترکين آن رو به افزايش است.
با توجه به عدم صدور قبض سنتی (کاغذی) و عدم وجود هزينه‌های مرتبط با تهيه کاغذ و همچنين چاپ و توزيع قبوض، اين روش صرفه‌جويی بسياری برای شرکت‌ها نيز به همراه دارد. کلمه EBPP اختصار عبارت
 Electronic Bill Presentment and Payment می‌باشد.

4ـ EDI
فرآيندی برای انتقال وجوه بين شرکت‌ها می‌باشد. اين فناوری امکان تبادل اسناد تجاری را به صورت الکترونيکی فراهم می‌سازد. EDI اختصاري براي
 Electronic Data Interchange است.

5ـ EFT
همانند EDI، برای انتقال وجوه به کار می‌رود. EFT يا Electronic Funds Transfer در موارد زير کاربرد دارد:
• انتقال وجه توسط کارت‌های اعتباری (به شرحی که بيان شد)
• انتقال وجه از حساب شرکت به حساب‌ کارکنان برای پرداخت حقوق
• انتقال وجه از حساب شرکت به حساب سهامداران برای پرداخت سود سهام
• انتقال وجه در EBPP (به شرحی که بيان شد)
• انتقال وجه بين حساب‌های يک شرکت
• انتقال وجه بين حساب‌های شرکت‌های مختلف
• انتقال وجه در EBT. اين سيستم، روشی برای اختصاص کمک‌های نقدی يا غيرنقدی (همانند بن غذا يا Food Stamp) به افراد مدنظر و توسط فرمانداري‌هاي ايالات متحده است. EBT اختصار Electronic Benefit Transfer می‌باشد.

در شکل 5 می‌توانيد نمونه‌ای از مديريت پرداخت‌های شرکتی را مشاهده نماييد.

6ـ SWIFT
سازمانی بين‌المللی برای اطلاع رسانی و تبادل داده‌های مالی است. به کمک اين سازمان، انتقال پيام‌هاي مختلف در بين بانک‌ها و موسسات مالی با ضريب امنيتی بالا صورت می‌پذيرد. SWIFT مخفف
 Society for Worldwide Interbank Financial Telecommunication است.
در ژانويه سال 2008، 8332 بانک و موسسه مالی، در 208 کشور و منطقه خودمختار در سطح جهان توسط SWIFT به يکديگر متصل بوده‌اند.
تعداد پيام‌های مبادله شده از طريق اين سيستم از ژانويه 2007 تا ژانويه 2008، حدود سه ميليارد و پانصد ميليون پيام بوده است که بيش از 22% رشد را نسبت به مدت مشابه قبل از آن نشان می‌دهد.
SWIFT در سال 1973 در شهر بروکسل، پايتخت بلژيک، با حمايت 239 بانک از 15 کشور جهان پايه‌گذاری شد. بلافاصله پس از تاسيس، فعاليت‌های مرتبط با تعريف استانداردهای لازم برای انجام تراکنش‌های مالی (Financial Transaction) و همچنين ايجاد يک سامانه پردازش مشترک شروع شد. در سال 1975 روال‌های عملياتی (Operating Procedure) تشکيل شد و اصول مربوط به تعهدات و مسئوليت‌ها (rule for liability) ايجاد گرديد. سرانجام در سال 1977 اولين پيام از طريق اين سيستم ارسال گشت.
 نرم‌افزار و سرويس‌های لازم برای اين سيستم، توسط سازمان SWIFT در اختيار بانک‌ها و موسسات مالی قرار می‌گيرد. اين نرم‌افزار و سرويس‌ها، عمدتا در شبکه SWIFT يا SWIFTNet کارايی دارند و منطبق با کدهای تعريف شده توسط استاندارد ISO 9362 می‌باشند. به اين کدها، کدهای (SWIFT Codes) نيز می‌گويند.

در پايان اين مقاله ، بيان اين نکته نيز لازم به نظر می‌رسد که يکي از مزاياي مهم بانکداري الکترونيکي، داشتن تنوع در روش های ارسال دستور پرداخت است. از جمله اين روش‌ها مي‌توان به موارد ذيل اشاره نمود:
• Web Site و فرم‌های آنلاين
• E-Mail
• SMS
• تلفن (در بسياری از موارد شرکت يا سازمان مربوطه دارای سيستم پاسخگويی خودکار است که با قرار دادن تلفن در حالت Tone می‌توان دستورات مدنظر را اعمال کرد)
• دستگاه‌های ATM
در شکل 6 برخی روش‌های ارسال دستور پرداخت و فرآيند مربوطه به صورت شماتيک نشان داده شده است.

در مقاله آينده بحث در مورد بانکداری الکترونيکی را پي‌خواهيم گرفت.